حسن حسين زاده شانه چى
97
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
آموزشى ، و ابزارهاى علم و دانش گسترش يافتند ، بهگونهاى كه در اواخر قرن چهارم هجرى شهر قرطبه ، مركز اندلس با بسيارى از مراكز علمى و فرهنگى شرق برابرى مىكرد و چند دهه بعد با شهر بغداد ، مركز اصلى فعاليتهاى علمى شرق ، كوس رقابت و همسنگى مىزد . وجود مساجد متعدد قرطبه كه همپاى مسجد جامع آن ، شمار زيادى از طالبان علم را در خود جاى مىدادند ، در كنار مكتب خانههاى بسيار كه عهدهدار آموزش كودكان بودند ، حاكى از توسعهء آموزش اين شهر بود و وجود كتابفروشىهاى متعددى كه هركس مىتوانست انبوهى از تأليفات نويسندگان و عالمان اندلسى و غير اندلسى را در آنها بيابد . نشاندهندهء گسترش فعاليتهاى علمى و پژوهشى بوده ، شهر قرطبه را به بازار پر رونقى براى عرضه كتاب تبديل كرده بود . « 1 » قرطبه تنها مركز علمى اندلس نبود ؛ شهرهاى اشبيليه ، بلنسيه ، دانيه و بسيارى شهرهاى ديگر از اين نظر حائز اهميت بودند . شهرهاى ذكرشده ، مهمترين مراكز علمى و فرهنگى در اين عصر بودند . بديهى است كه در ديگر شهرهاى اسلامى نيز بهطور نسبى فعاليتهاى علمى و فرهنگى صورت مىگرفت . د ) فعاليتها و دستاوردهاى علمى دانشمندان علوم دينى فعاليتهايشان را در دو زمينه آموزشى و پژوهشى دنبال مىكردند و در كنار تعليم شاگردان ، به تأليف كتابهايى در زمينههاى مختلف دست مىزدند . يكى از شاخههاى اصلى فعاليت دانشمندان مسلمان ، تفسير قرآن بود . قرآن بهعنوان منبع اصلى و اوليه براى فهم اصول دين و شناخت احكام شريعت ، نيازمند تفسير و توضيح بود تا درك حقايق آن ميسر شود . از همان ابتدا ، دوگونه كتابهاى تفسيرى نوشته مىشدند : تفاسير روايى يا مأثور ، كه توسط
--> ( 1 ) . ر ك : آل على ، اسلام در غرب ، ص 317 و صفحات ديگر .